🕉️ श्रीमद्भगवद्गीता — अध्याय 1, श्लोक 18
Bhagavad Gita Chapter 1 Shloka 18
📜 मूल श्लोक | Original Sanskrit Shloka
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक्पृथक्॥ १८॥
आपकी जानकारी का डिजिटल अड्डा
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक्पृथक्॥ १८॥
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६॥
Anantavijayaṁ rājā kuntīputro Yudhiṣṭhiraḥ।
Nakulah Sahadevaś ca Sughoṣa-Maṇipuṣpakau॥ 16॥
कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः ‘अनन्तविजय’ नामकं शङ्खं दध्मौ। नकुलः ‘सुघोष’ नामकं शङ्खं तथा सहदेवः ‘मणिपुष्पक’ नामकं शङ्खं दध्मतुः।
अर्थात् पाण्डवानां मध्ये राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं नाम शङ्खं नादितवान्। नकुलः सुघोषं तथा सहदेवः मणिपुष्पकं नाम शङ्खं पृथक्-पृथक् नादितवन्तौ।
कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्तविजय नामक शंख बजाया। नकुल ने सुघोष और सहदेव ने मणिपुष्पक नामक शंख बजाए।
इस प्रकार पाण्डव पक्ष के प्रमुख योद्धाओं ने अपने-अपने शंख बजाकर युद्ध के लिए अपनी उपस्थिति और तैयारी का संकेत दिया।
King Yudhishthira, the son of Kunti, blew his conch named Anantavijaya. Nakula blew the conch called Sughosha, while Sahadeva blew the conch called Manipushpaka.
Thus, the Pandava warriors sounded their respective conches before the beginning of the great battle.
अस्मिन् श्लोके संजयः पाण्डवपक्षस्य प्रमुखानां योद्धॄणां शङ्खनादं वर्णयति।
कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयम् इति नामकं शङ्खं दध्मौ। युधिष्ठिरः पाण्डवानां ज्येष्ठः भ्राता तथा राजा आसीत्। तस्य शङ्खनादः युद्धारम्भस्य महत्त्वपूर्णं सूचनं ददाति।
तदनन्तरं नकुलः सुघोषम् इति नामकं शङ्खं दध्मौ तथा सहदेवः मणिपुष्पकम् इति नामकं शङ्खं दध्मौ।
एतेषां शङ्खानां पृथक्-पृथक् नादेन पाण्डवसेनायां उत्साहः, एकता, सज्जता च प्रकटिता अभवत्।
इस श्लोक में संजय पाण्डव पक्ष के प्रमुख योद्धाओं द्वारा बजाए गए शंखों का वर्णन करते हैं।
पाण्डवों के सबसे बड़े भाई और राजा युधिष्ठिर ने अनन्तविजय नामक शंख बजाया। इसके बाद नकुल ने सुघोष और सहदेव ने मणिपुष्पक नामक शंख बजाया।
यह केवल युद्ध का संकेत नहीं था, बल्कि पाण्डव सेना की तैयारी, अनुशासन और सामूहिक उपस्थिति को भी दर्शाता था।
इस श्लोक में विशेष रूप से तीन व्यक्तियों और उनके शंखों का उल्लेख मिलता है:
युधिष्ठिर → अनन्तविजय
नकुल → सुघोष
सहदेव → मणिपुष्पक
भगवद्गीता का यह प्रसंग हमें यह समझने में सहायता करता है कि किसी बड़े कार्य से पहले नेतृत्व, संगठन और तैयारी का कितना महत्व होता है।
This verse describes the conch sounds made by three important Pandava warriors.
Yudhishthira, the eldest of the Pandava brothers and their king, blew his conch named Anantavijaya.
Nakula blew the conch called Sughosha, while Sahadeva blew the conch called Manipushpaka.
The sounding of these conches represented the readiness and organized presence of the Pandava forces before the battle.
The verse specifically identifies:
Yudhishthira → Anantavijaya
Nakula → Sughosha
Sahadeva → Manipushpaka
The passage can also be studied as a lesson in leadership, organization, preparedness and collective responsibility.
| संस्कृत | हिंदी | English |
|---|---|---|
| अनन्तविजयम् | अनन्त विजय नामक शंख | Anantavijaya |
| राजा | राजा | King |
| कुन्तीपुत्रः | कुन्ती का पुत्र | Son of Kunti |
| युधिष्ठिरः | युधिष्ठिर | Yudhishthira |
| नकुलः | नकुल | Nakula |
| सहदेवः | सहदेव | Sahadeva |
| सुघोषः | सुघोष नामक शंख | Sughosha |
| मणिपुष्पकम् | मणिपुष्पक नामक शंख | Manipushpaka |
| शङ्खः | शंख | Conch |
| दध्मौ | बजाया | Blew |
| पृथक्-पृथक् | अलग-अलग | Separately |
युधिष्ठिरस्य शङ्खस्य नाम अनन्तविजयः आसीत्।
नकुलस्य शङ्खस्य नाम सुघोषः आसीत्।
सहदेवस्य शङ्खस्य नाम मणिपुष्पकम् आसीत्।
युधिष्ठिर के शंख का नाम अनन्तविजय, नकुल के शंख का नाम सुघोष और सहदेव के शंख का नाम मणिपुष्पक था।
Yudhishthira's conch was called Anantavijaya, Nakula's Sughosha, and Sahadeva's Manipushpaka.
युधिष्ठिर का उल्लेख राजा के रूप में किया गया है। नेतृत्व के साथ जिम्मेदारी भी जुड़ी होती है।
महत्वपूर्ण कार्य से पहले तैयारी और संगठन आवश्यक हैं।
नकुल और सहदेव सहित सभी योद्धाओं की अपनी भूमिका थी।
शंखनाद युद्ध की तैयारी और आत्मविश्वास की अभिव्यक्ति के रूप में सामने आता है।
प्रत्येक योद्धा द्वारा अपनी भूमिका के अनुसार कार्य करना संगठनात्मक अनुशासन को दर्शाता है।
संस्कृत: युधिष्ठिरस्य शङ्खस्य नाम किम् आसीत्?
हिंदी: युधिष्ठिर के शंख का नाम क्या था?
English: What was the name of Yudhishthira's conch?
A. अनन्तविजयः | अनन्तविजय | Anantavijaya
B. सुघोषः | सुघोष | Sughosha
C. मणिपुष्पकम् | मणिपुष्पक | Manipushpaka
D. पाञ्चजन्यम् | पाञ्चजन्य | Panchajanya
उत्तर / Answer: A. अनन्तविजयः | Anantavijaya
संस्कृत: युधिष्ठिरः कस्याः पुत्रः आसीत्?
हिंदी: युधिष्ठिर किसके पुत्र थे?
English: Yudhishthira was the son of whom?
A. कुन्त्याः | कुंती | Kunti
B. द्रौपद्याः | द्रौपदी | Draupadi
C. गान्धार्याः | गांधारी | Gandhari
D. सुभद्रायाः | सुभद्रा | Subhadra
उत्तर / Answer: A. कुन्त्याः | कुंती | Kunti
संस्कृत: सुघोषं कः शङ्खं दध्मौ?
हिंदी: सुघोष नामक शंख किसने बजाया?
English: Who blew the conch named Sughosha?
A. नकुलः | नकुल | Nakula
B. सहदेवः | सहदेव | Sahadeva
C. भीमः | भीम | Bhima
D. अर्जुनः | अर्जुन | Arjuna
उत्तर / Answer: A. नकुलः | Nakula
संस्कृत: मणिपुष्पकं कः शङ्खं दध्मौ?
हिंदी: मणिपुष्पक नामक शंख किसने बजाया?
English: Who blew the conch named Manipushpaka?
A. युधिष्ठिरः | युधिष्ठिर | Yudhishthira
B. नकुलः | नकुल | Nakula
C. सहदेवः | सहदेव | Sahadeva
D. भीमः | भीम | Bhima
उत्तर / Answer: C. सहदेवः | Sahadeva
संस्कृत: युधिष्ठिरः पाण्डवानां कः आसीत्?
हिंदी: युधिष्ठिर पाण्डवों में कौन थे?
English: Who was Yudhishthira among the Pandavas?
A. ज्येष्ठः भ्राता | सबसे बड़े भाई | Eldest brother
B. कनिष्ठः भ्राता | सबसे छोटे भाई | Youngest brother
C. गुरुः | गुरु | Teacher
D. मित्रम् | मित्र | Friend
उत्तर / Answer: A. ज्येष्ठः भ्राता | Eldest brother
संस्कृत: अध्यायः कः अस्ति?
हिंदी: यह किस अध्याय का श्लोक है?
English: Which chapter contains this verse?
A. प्रथमः अध्यायः | पहला अध्याय | Chapter 1
B. द्वितीयः अध्यायः | दूसरा अध्याय | Chapter 2
C. तृतीयः अध्यायः | तीसरा अध्याय | Chapter 3
D. दशमः अध्यायः | दसवाँ अध्याय | Chapter 10
उत्तर / Answer: A. प्रथमः अध्यायः | Chapter 1
संस्कृत: अनन्तविजयं कः दध्मौ?
हिंदी: अनन्तविजय शंख किसने बजाया?
English: Who blew Anantavijaya?
A. युधिष्ठिरः | Yudhishthira
B. अर्जुनः | Arjuna
C. नकुलः | Nakula
D. सहदेवः | Sahadeva
उत्तर / Answer: A. युधिष्ठिरः | Yudhishthira
संस्कृत: नकुलस्य शङ्खस्य नाम किम्?
हिंदी: नकुल के शंख का नाम क्या था?
English: What was Nakula's conch called?
A. देवदत्तम् | Devadatta
B. सुघोषः | Sughosha
C. पाञ्चजन्यम् | Panchajanya
D. अनन्तविजयः | Anantavijaya
उत्तर / Answer: B. सुघोषः | Sughosha
संस्कृत: सहदेवस्य शङ्खस्य नाम किम्?
हिंदी: सहदेव के शंख का नाम क्या था?
English: What was Sahadeva's conch called?
A. मणिपुष्पकम् | Manipushpaka
B. सुघोषः | Sughosha
C. पौण्ड्रम् | Paundra
D. देवदत्तम् | Devadatta
उत्तर / Answer: A. मणिपुष्पकम् | Manipushpaka
संस्कृत: युधिष्ठिरः कः आसीत्?
हिंदी: युधिष्ठिर कौन थे?
English: Who was Yudhishthira?
A. राजा | King
B. सारथिः | Charioteer
C. गुरुः | Teacher
D. दूतः | Messenger
उत्तर / Answer: A. राजा | King
संस्कृत: शङ्खनादः किं सूचयति?
हिंदी: शंखनाद क्या संकेत करता है?
English: What does the sounding of the conches indicate?
A. युद्धसज्जताम् | युद्ध की तैयारी | Readiness for battle
B. विश्रामम् | विश्राम | Rest
C. निद्राम् | नींद | Sleep
D. भोजनम् | भोजन | Food
उत्तर / Answer: A. युद्धसज्जताम् | Readiness for battle
संस्कृत: नकुलः कस्य भ्राता आसीत्?
हिंदी: नकुल किसके भाई थे?
English: Nakula was the brother of whom?
A. पाण्डवानाम् | पाण्डवों का | The Pandavas
B. कौरवाणाम् | कौरवों का | The Kauravas
C. द्रोणस्य | द्रोण का | Drona
D. भीष्मस्य | भीष्म का | Bhishma
उत्तर / Answer: A. पाण्डवानाम् | The Pandavas
संस्कृत: अस्मिन् श्लोके कति पाण्डवाः उल्लिखिताः?
हिंदी: इस श्लोक में कितने पाण्डवों का उल्लेख है?
English: How many Pandavas are mentioned in this verse?
A. त्रयः | तीन | Three
B. द्वौ | दो | Two
C. चत्वारः | चार | Four
D. पञ्च | पाँच | Five
उत्तर / Answer: A. त्रयः | Three
संस्कृत: युधिष्ठिरस्य विशेषणं किम् अस्ति?
हिंदी: युधिष्ठिर के लिए कौन-सा विशेषण प्रयोग हुआ है?
English: Which description is used for Yudhishthira?
A. राजा | राजा | King
B. महारथः | महारथी | Great warrior
C. सारथिः | सारथी | Charioteer
D. आचार्यः | आचार्य | Teacher
उत्तर / Answer: A. राजा | King
संस्कृत: शङ्खाः कथं नादिताः?
हिंदी: शंख कैसे बजाए गए?
English: How were the conches sounded?
A. पृथक्-पृथक् | अलग-अलग | Separately
B. एकेन | एक से | By one person
C. न कदापि | कभी नहीं | Never
D. रात्रौ | रात में | At night
उत्तर / Answer: A. पृथक्-पृथक् | Separately
संस्कृत: अनन्तविजयः कस्य शङ्खस्य नाम अस्ति?
हिंदी: अनन्तविजय किसके शंख का नाम है?
English: Anantavijaya is the name of whose conch?
A. युधिष्ठिरस्य | Yudhishthira's
B. नकुलस्य | Nakula's
C. सहदेवस्य | Sahadeva's
D. भीमस्य | Bhima's
उत्तर / Answer: A. युधिष्ठिरस्य | Yudhishthira's
संस्कृत: सुघोषः कस्य शङ्खः?
हिंदी: सुघोष किसका शंख था?
English: Whose conch was Sughosha?
A. नकुलस्य | Nakula's
B. सहदेवस्य | Sahadeva's
C. युधिष्ठिरस्य | Yudhishthira's
D. अर्जुनस्य | Arjuna's
उत्तर / Answer: A. नकुलस्य | Nakula's
संस्कृत: मणिपुष्पकः कस्य शङ्खः?
हिंदी: मणिपुष्पक किसका शंख था?
English: Whose conch was Manipushpaka?
A. सहदेवस्य | Sahadeva's
B. नकुलस्य | Nakula's
C. भीमस्य | Bhima's
D. कृष्णस्य | Krishna's
उत्तर / Answer: A. सहदेवस्य | Sahadeva's
संस्कृत: कुन्तीपुत्रः कः आसीत्?
हिंदी: कुन्तीपुत्र कौन थे?
English: Who is identified as the son of Kunti?
A. युधिष्ठिरः | Yudhishthira
B. दुर्योधनः | Duryodhana
C. भीष्मः | Bhishma
D. द्रोणः | Drona
उत्तर / Answer: A. युधिष्ठिरः | Yudhishthira
संस्कृत: अस्मिन् श्लोके मुख्यः विषयः कः अस्ति?
हिंदी: इस श्लोक का मुख्य विषय क्या है?
English: What is the main subject of this verse?
A. शङ्खनादः | शंख बजाना | Sounding of conches
B. वनवासः | वनवास | Exile
C. उपदेशः | उपदेश | Teaching
D. यज्ञः | यज्ञ | Sacrifice
उत्तर / Answer: A. शङ्खनादः | Sounding of conches
संस्कृत: युधिष्ठिरः कस्य पुत्रः इति उक्तम्?
हिंदी: युधिष्ठिर को किसका पुत्र कहा गया है?
English: Yudhishthira is described as the son of whom?
A. कुन्त्याः | Kunti
B. गान्धार्याः | Gandhari
C. सुभद्रायाः | Subhadra
D. द्रौपद्याः | Draupadi
उत्तर / Answer: A. कुन्त्याः | Kunti
संस्कृत: श्लोकस्य क्रमाङ्कः कः अस्ति?
हिंदी: इस श्लोक की संख्या क्या है?
English: What is the number of this verse?
A. षोडशः | 16 | Sixteen
B. पञ्चदशः | 15 | Fifteen
C. सप्तदशः | 17 | Seventeen
D. दशमः | 10 | Ten
उत्तर / Answer: A. षोडशः | 16 | Sixteen
संस्कृत: नकुलः कं शङ्खं दध्मौ?
हिंदी: नकुल ने कौन-सा शंख बजाया?
English: Which conch did Nakula blow?
A. सुघोषम् | Sughosha
B. अनन्तविजयम् | Anantavijaya
C. मणिपुष्पकम् | Manipushpaka
D. पाञ्चजन्यम् | Panchajanya
उत्तर / Answer: A. सुघोषम् | Sughosha
संस्कृत: सहदेवः कं शङ्खं दध्मौ?
हिंदी: सहदेव ने कौन-सा शंख बजाया?
English: Which conch did Sahadeva blow?
A. मणिपुष्पकम् | Manipushpaka
B. सुघोषम् | Sughosha
C. देवदत्तम् | Devadatta
D. अनन्तविजयम् | Anantavijaya
उत्तर / Answer: A. मणिपुष्पकम् | Manipushpaka
संस्कृत: अस्मिन् श्लोके केषां शङ्खानां नामानि उक्तानि?
हिंदी: इस श्लोक में किन शंखों के नाम बताए गए हैं?
English: Which conch names are mentioned in this verse?
A. अनन्तविजयः, सुघोषः, मणिपुष्पकम् | Anantavijaya, Sughosha, Manipushpaka
B. पाञ्चजन्यम्, देवदत्तम्, पौण्ड्रम् | Panchajanya, Devadatta, Paundra
C. केवलं अनन्तविजयः | केवल अनन्तविजय | Only Anantavijaya
D. केवलं सुघोषः | केवल सुघोष | Only Sughosha
उत्तर / Answer: A. अनन्तविजयः, सुघोषः, मणिपुष्पकम् | Anantavijaya, Sughosha, Manipushpaka
Bhagavad Gita Chapter 1 Shloka 16
Bhagavad Gita Chapter 1 Verse 16
Bhagavad Gita in English
Bhagavad Gita in Hindi
Sanskrit Shloka with Hindi Meaning
Sanskrit Shloka with English Meaning
Bhagavad Gita Sanskrit Shlokas
Bhagavad Gita Meaning
Spiritual Knowledge
Spiritual Wisdom
Hindu Philosophy
Indian Spirituality
Personal Development
Leadership and Decision Making
Bhagavad Gita Life Lessons
भगवद्गीता अध्याय 1 श्लोक 16
श्रीमद्भगवद्गीता संस्कृत श्लोक
भगवद्गीता हिंदी अर्थ
भगवद्गीता अंग्रेजी अर्थ
संस्कृत श्लोक हिंदी अर्थ सहित
संस्कृत श्लोक अंग्रेजी अर्थ सहित
भगवद्गीता का ज्ञान
आध्यात्मिक ज्ञान
जीवन में भगवद्गीता का महत्व
गीता के श्लोक और अर्थ
GYANI ADDA – आपकी जानकारी का डिजिटल अड्डा
यहाँ आपको Bhagavad Gita, Spiritual Knowledge, Sanskrit Shlokas, Education, General Knowledge, Career, Technology, Current Affairs और Useful Information से संबंधित उपयोगी सामग्री सरल भाषा में उपलब्ध कराई जाती है।
Website: www.gyaniadda.in
श्रीमद्भगवद्गीता अध्याय 1 श्लोक 16 हमें युधिष्ठिर, नकुल और सहदेव के शंखनाद के माध्यम से युद्ध की तैयारी, नेतृत्व, अनुशासन और सामूहिक प्रयास के बारे में जानकारी देता है।
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥ १४॥
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥ १३॥
Tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānaka-gomukhāḥ,
Sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat. 13.
ततः अनन्तरं कौरवसेनायां शङ्खाः, भेर्यः, पणवाः, आनकाः तथा गोमुखानि च सहसा एकस्मिन् समये प्रबलतया अवाद्यन्त। तेषां सर्वेषां वाद्यानां संयुक्तः शब्दः अत्यन्तं प्रबलः, गम्भीरः, तुमुलः च अभवत्।
इसके बाद कौरव सेना में शंख, नगाड़े, ढोल तथा अन्य युद्ध-वाद्य अचानक एक साथ बज उठे। उन सभी वाद्यों की संयुक्त ध्वनि अत्यंत प्रचंड और गूँजने वाली थी।
Then conches, kettledrums, drums and various other war instruments were suddenly sounded together. Their combined sound became extremely loud and tumultuous.
भीष्मपितामहेन शङ्खनादं कृत्वा कौरवसेनायां युद्धस्य वातावरणं अधिकं तीव्रं जातम्। ततः अन्ये सैनिकाः अपि शङ्खान् तथा विविधप्रकाराणि युद्धवाद्यानि वादयितुं प्रारब्धवन्तः।
शङ्खैः, भेरीभिः, पणवैः, आनकैः, गोमुखैः च उत्पन्नः संयुक्तः शब्दः अत्यन्तं प्रबलः अभवत्। सः शब्दः सम्पूर्णं युद्धक्षेत्रं कम्पयन् इव सर्वत्र प्रतिध्वनितः।
अयं श्लोकः युद्धस्य प्रारम्भपूर्वं सेनयोः मानसिकस्थितिं तथा सामूहिकशक्तेः प्रदर्शनं दर्शयति। बहूनां योद्धॄणां एकस्मिन् समये एकत्रितं कार्यं शक्तिशाली प्रभावं जनयितुं शक्नोति।
पिछले श्लोक में भीष्म पितामह ने जोरदार शंखनाद किया था। उसके बाद कौरव सेना के अन्य योद्धाओं और सैनिकों ने भी विभिन्न युद्ध-वाद्य बजाने शुरू कर दिए।
शंख, भेरी, पणव, आनक और गोमुख जैसे वाद्यों की ध्वनि एक साथ गूँज उठी। इस सामूहिक ध्वनि से पूरा युद्धक्षेत्र अत्यंत गंभीर और ऊर्जावान वातावरण में बदल गया।
यह केवल युद्ध-वाद्यों का बजना नहीं था, बल्कि सेना की सामूहिक शक्ति, उत्साह, मानसिक तैयारी और संगठन का भी एक प्रदर्शन था।
आधुनिक जीवन में भी यह श्लोक बताता है कि जब अनेक लोग एक उद्देश्य के लिए संगठित होकर कार्य करते हैं, तो उनका सामूहिक प्रयास बड़ा प्रभाव उत्पन्न कर सकता है।
After Bhishma sounded his conch, the other warriors of the Kaurava army also began sounding various war instruments.
Conches, kettledrums, drums and other instruments were played together, creating a powerful and tumultuous sound throughout the battlefield.
The collective sound represented not only the beginning of the battle atmosphere but also the army's collective energy, coordination, preparation and display of strength.
In modern life, the verse can also be understood as a reminder that coordinated action by many people toward a common objective can create a powerful impact.
| संस्कृत | हिंदी | English |
|---|---|---|
| ततः | उसके बाद | Then / Thereafter |
| शङ्खाः | शंख | Conches |
| भेर्यः | भेरी / नगाड़े | Kettledrums |
| पणवाः | छोटे ढोल / वाद्य | Small drums |
| आनकाः | बड़े नगाड़े | Large drums |
| गोमुखाः | गोमुखाकार वाद्य | Cow-horn-shaped instruments |
| सहसा | अचानक | Suddenly |
| अभ्यहन्यन्त | बजाए गए | Were sounded |
| शब्दः | ध्वनि | Sound |
| तुमुलः | प्रचंड / अत्यंत तीव्र | Tumultuous / Powerful |
| अभवत् | हो गया | Became |
शंख प्राचीन भारतीय परंपरा में महत्वपूर्ण वाद्य था और युद्ध के समय इसका उपयोग संकेत तथा उत्साहवर्धन के लिए किया जाता था।
भेरी एक प्रकार का बड़ा युद्ध-वाद्य था जिसकी ध्वनि दूर तक सुनाई दे सकती थी।
पणव एक प्रकार का ताल-वाद्य था जिसका उपयोग युद्ध और अन्य अवसरों पर किया जाता था।
आनक एक बड़े प्रकार का नगाड़ा या युद्ध-वाद्य माना जाता है।
गोमुख एक प्रकार का फूँककर बजाया जाने वाला वाद्य था।
एक साथ किया गया प्रयास बड़ा प्रभाव उत्पन्न कर सकता है।
संगठित टीम किसी बड़े लक्ष्य को प्रभावी ढंग से आगे बढ़ा सकती है।
कठिन कार्य से पहले मानसिक रूप से तैयार होना महत्वपूर्ण है।
प्राचीन युद्ध में ध्वनि और वाद्य संकेत देने का माध्यम भी थे।
अनेक लोगों की गतिविधियों को एक दिशा में व्यवस्थित करना महत्वपूर्ण है।
यह श्लोक Team Management, Leadership, Communication Skills, Organizational Management, Strategic Planning और Group Coordination जैसी आधुनिक अवधारणाओं से जोड़ा जा सकता है।
स्कूल, कंपनी, व्यवसाय, परीक्षा-प्रबंधन या किसी बड़े प्रोजेक्ट में जब सभी सदस्य एक समान लक्ष्य के लिए समन्वित होकर कार्य करते हैं, तो सामूहिक प्रयास की प्रभावशीलता बढ़ सकती है।
संस्कृत: ततः कानि वाद्यानि अभ्यहन्यन्त?
हिंदी: इसके बाद कौन-कौन से वाद्य बजाए गए?
English: Which instruments were sounded afterward?
A. शङ्खाः, भेर्यः, पणवाः, आनकाः, गोमुखाः / शंख, भेरी, पणव, आनक और गोमुख / Conches, kettledrums, panavas, anakas and gomukhas
B. केवलं वीणाः / केवल वीणा / Only veenas
C. केवलं मुरलयः / केवल बाँसुरी / Only flutes
D. केवलं तालाः / केवल ताल वाद्य / Only cymbals
उत्तर: A. शङ्खाः, भेर्यः, पणवाः, आनकाः, गोमुखाः / शंख, भेरी, पणव, आनक और गोमुख / Conches, kettledrums, panavas, anakas and gomukhas
संस्कृत: वाद्यानां शब्दः कीदृशः अभवत्?
हिंदी: वाद्यों की ध्वनि कैसी हो गई?
English: What was the sound of the instruments like?
A. तुमुलः / प्रचंड / Tumultuous
B. मन्दः / धीमा / Soft
C. मौनः / मौन / Silent
D. सूक्ष्मः / बहुत हल्का / Faint
उत्तर: A. तुमुलः / प्रचंड / Tumultuous
संस्कृत: ‘ततः’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘ततः’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Tataḥ” mean?
A. तत्पश्चात् / उसके बाद / Thereafter
B. पूर्वम् / पहले / Before
C. अधुना / अभी / Now
D. कदाचित् / कभी / Sometimes
उत्तर: A. तत्पश्चात् / उसके बाद / Thereafter
संस्कृत: वाद्यानि कथं अभ्यहन्यन्त?
हिंदी: वाद्य कैसे बजाए गए?
English: How were the instruments sounded?
A. सहसा / अचानक / Suddenly
B. शनैः / धीरे-धीरे / Slowly
C. मौनेन / मौन रूप से / Silently
D. पृथक् पृथक् / अलग-अलग / Separately
उत्तर: A. सहसा / अचानक / Suddenly
संस्कृत: ‘शङ्खाः’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘शङ्खाः’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Śaṅkhāḥ” mean?
A. शंख / Conches
B. धनुष / Bows
C. रथ / Chariots
D. तलवार / Swords
उत्तर: A. शंख / Conches
संस्कृत: ‘भेर्यः’ किम्?
हिंदी: ‘भेर्यः’ क्या हैं?
English: What are “Bheryaḥ”?
A. युद्धवाद्यविशेषाः / युद्ध के विशेष वाद्य / Kettledrums
B. अस्त्राणि / हथियार / Weapons
C. रथाः / रथ / Chariots
D. ध्वजाः / झंडे / Flags
उत्तर: A. युद्धवाद्यविशेषाः / युद्ध के विशेष वाद्य / Kettledrums
संस्कृत: ‘तुमुलः’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘तुमुल’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Tumula” mean?
A. प्रचण्डः / प्रचंड / Tumultuous
B. शान्तः / शांत / Peaceful
C. मन्दः / धीमा / Soft
D. सूक्ष्मः / सूक्ष्म / Subtle
उत्तर: A. प्रचण्डः / प्रचंड / Tumultuous
संस्कृत: अयं श्लोकः कस्मिन् वातावरणे घटितः?
हिंदी: यह श्लोक किस वातावरण में घटित होता है?
English: In what setting does this verse take place?
A. युद्धक्षेत्रे / युद्धक्षेत्र में / Battlefield
B. वने / वन में / Forest
C. गृहे / घर में / Home
D. गुरुकुले / गुरुकुल में / Gurukula
उत्तर: A. युद्धक्षेत्रे / युद्धक्षेत्र में / Battlefield
संस्कृत: वाद्यानां संयुक्तः शब्दः किं दर्शयति?
हिंदी: वाद्यों की संयुक्त ध्वनि क्या दर्शाती है?
English: What does the combined sound of the instruments represent?
A. सामूहिकशक्तिम् / सामूहिक शक्ति / Collective strength
B. निद्राम् / नींद / Sleep
C. पलायनम् / पलायन / Escape
D. मौनम् / मौन / Silence
उत्तर: A. सामूहिकशक्तिम् / सामूहिक शक्ति / Collective strength
संस्कृत: ‘सहसा’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘सहसा’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Sahasā” mean?
A. अचानक / Suddenly
B. धीरे / Slowly
C. प्रतिदिन / Daily
D. पूर्वम् / Previously
उत्तर: A. अचानक / Suddenly
संस्कृत: पणवाः कस्य प्रकारस्य वाद्यम्?
हिंदी: पणव किस प्रकार का वाद्य है?
English: What kind of instrument is a Panava?
A. तालवाद्यम् / ताल वाद्य / Drum-like percussion instrument
B. धनुः / धनुष / Bow
C. अस्त्रम् / हथियार / Weapon
D. रथः / रथ / Chariot
उत्तर: A. तालवाद्यम् / ताल वाद्य / Drum-like percussion instrument
संस्कृत: आनकाः के सन्ति?
हिंदी: आनक क्या हैं?
English: What are Ānakas?
A. महान्तः युद्धवाद्याः / बड़े युद्ध-वाद्य / Large war drums
B. अश्वाः / घोड़े / Horses
C. रथाः / रथ / Chariots
D. सैनिकाः / सैनिक / Soldiers
उत्तर: A. महान्तः युद्धवाद्याः / बड़े युद्ध-वाद्य / Large war drums
संस्कृत: गोमुखाः के सन्ति?
हिंदी: गोमुख क्या हैं?
English: What are Gomukhas?
A. वाद्यविशेषाः / एक प्रकार के वाद्य / Musical instruments
B. अश्वविशेषाः / घोड़ों की जाति / Horses
C. रथविशेषाः / रथ / Chariots
D. धनुर्धराः / धनुर्धर / Archers
उत्तर: A. वाद्यविशेषाः / एक प्रकार के वाद्य / Musical instruments
संस्कृत: कस्य अनन्तरं अन्यानि वाद्यानि अभ्यहन्यन्त?
हिंदी: किसके बाद अन्य वाद्य बजाए गए?
English: After whose action were the other instruments sounded?
A. भीष्मस्य शङ्खनादस्य / भीष्म के शंखनाद के बाद / After Bhishma's conch sound
B. अर्जुनस्य बाणस्य / अर्जुन के बाण के बाद / After Arjuna's arrow
C. कृष्णस्य रथस्य / कृष्ण के रथ के बाद / After Krishna's chariot
D. युधिष्ठिरस्य गमनस्य / युधिष्ठिर के जाने के बाद / After Yudhishthira's departure
उत्तर: A. भीष्मस्य शङ्खनादस्य / भीष्म के शंखनाद के बाद / After Bhishma's conch sound
संस्कृत: संयुक्तः शब्दः कुत्र प्रतिध्वनितः अभवत्?
हिंदी: संयुक्त ध्वनि कहाँ गूँजी?
English: Where did the combined sound echo?
A. युद्धक्षेत्रे / युद्धक्षेत्र में / On the battlefield
B. वने / वन में / In the forest
C. गृहे / घर में / In the house
D. ग्रामे / गाँव में / In the village
उत्तर: A. युद्धक्षेत्रे / युद्धक्षेत्र में / On the battlefield
संस्कृत: अयं श्लोकः कस्य महत्त्वं दर्शयति?
हिंदी: यह श्लोक किसके महत्व को दर्शाता है?
English: What does this verse highlight?
A. समन्वयस्य / समन्वय का / Coordination
B. आलस्यस्य / आलस्य का / Laziness
C. निष्क्रियतायाः / निष्क्रियता का / Inactivity
D. एकान्तस्य / एकांत का / Isolation
उत्तर: A. समन्वयस्य / समन्वय का / Coordination
संस्कृत: वाद्यानां सामूहिकवादनं किं जनयति?
हिंदी: वाद्यों का सामूहिक वादन क्या उत्पन्न करता है?
English: What does the collective playing of instruments create?
A. प्रबलं वातावरणम् / शक्तिशाली वातावरण / Powerful atmosphere
B. निद्राम् / नींद / Sleep
C. मौनम् / मौन / Silence
D. विश्रामम् / आराम / Rest
उत्तर: A. प्रबलं वातावरणम् / शक्तिशाली वातावरण / Powerful atmosphere
संस्कृत: ‘अभ्यहन्यन्त’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘अभ्यहन्यन्त’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Abhyahanyanta” mean?
A. बजाए गए / Were sounded
B. छोड़े गए / Were abandoned
C. खाए गए / Were eaten
D. लिखे गए / Were written
उत्तर: A. बजाए गए / Were sounded
संस्कृत: शङ्खः कः वाद्यविशेषः अस्ति?
हिंदी: शंख किस प्रकार का वाद्य है?
English: What type of instrument is a conch?
A. वायुवाद्यम् / फूँककर बजाया जाने वाला वाद्य / Wind instrument
B. तालवाद्यम् / ताल वाद्य / Percussion instrument
C. तन्त्रीवाद्यम् / तार वाद्य / String instrument
D. धातुवाद्यम् / धातु का वाद्य / Metal instrument
उत्तर: A. वायुवाद्यम् / फूँककर बजाया जाने वाला वाद्य / Wind instrument
संस्कृत: सामूहिककार्यस्य कः लाभः अत्र दृश्यते?
हिंदी: यहाँ सामूहिक कार्य का कौन-सा लाभ दिखाई देता है?
English: What benefit of collective action is seen here?
A. प्रभाववर्धनम् / प्रभाव बढ़ना / Greater impact
B. दुर्बलता / कमजोरी / Weakness
C. भ्रमः / भ्रम / Confusion
D. विलम्बः / देरी / Delay
उत्तर: A. प्रभाववर्धनम् / प्रभाव बढ़ना / Greater impact
संस्कृत: अस्मिन् श्लोके कस्य सेनायाः वर्णनम् अस्ति?
हिंदी: इस श्लोक में किस सेना का वर्णन है?
English: Which army is described in this verse?
A. कौरवसेनायाः / कौरव सेना / Kaurava army
B. पाण्डवसेनायाः / पाण्डव सेना / Pandava army
C. यादवसेनायाः / यादव सेना / Yadava army
D. मगधसेनायाः / मगध सेना / Magadha army
उत्तर: A. कौरवसेनायाः / कौरव सेना / Kaurava army
संस्कृत: ‘शब्दः’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘शब्द’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Śabda” mean?
A. ध्वनिः / ध्वनि / Sound
B. प्रकाशः / प्रकाश / Light
C. जलम् / जल / Water
D. अग्निः / अग्नि / Fire
उत्तर: A. ध्वनिः / ध्वनि / Sound
संस्कृत: युद्धे वाद्यानां उपयोगः किमर्थं भवितुं शक्नोति?
हिंदी: युद्ध में वाद्यों का उपयोग किसलिए हो सकता था?
English: Why could war instruments be used in battle?
A. संकेताय तथा उत्साहवर्धनाय / संकेत और उत्साहवर्धन के लिए / For signaling and encouragement
B. निद्रायै / नींद के लिए / For sleeping
C. भोजनाय / भोजन के लिए / For eating
D. शिक्षायै / शिक्षा के लिए / For education
उत्तर: A. संकेताय तथा उत्साहवर्धनाय / संकेत और उत्साहवर्धन के लिए / For signaling and encouragement
संस्कृत: अस्य श्लोकस्य आधुनिकः सन्देशः कः?
हिंदी: इस श्लोक का आधुनिक संदेश क्या है?
English: What is the modern message of this verse?
A. टीमवर्क तथा समन्वयस्य महत्त्वम् / टीमवर्क और समन्वय का महत्व / Importance of teamwork and coordination
B. एकान्तस्य महत्त्वम् / अकेलेपन का महत्व / Importance of isolation
C. आलस्यस्य महत्त्वम् / आलस्य का महत्व / Importance of laziness
D. असावधानतायाः महत्त्वम् / असावधानी का महत्व / Importance of carelessness
उत्तर: A. टीमवर्क तथा समन्वयस्य महत्त्वम् / टीमवर्क और समन्वय का महत्व / Importance of teamwork and coordination
संस्कृत: अस्य श्लोकस्य प्रमुखः सन्देशः कः?
हिंदी: इस श्लोक का प्रमुख संदेश क्या है?
English: What is the key message of this verse?
A. सामूहिकशक्तिः समन्वयश्च प्रभावं वर्धयतः / सामूहिक शक्ति और समन्वय प्रभाव बढ़ाते हैं / Collective strength and coordination increase impact
B. सर्वदा एकाकी कार्यं करणीयम् / हमेशा अकेले काम करना चाहिए / One should always work alone
C. कार्यं त्यक्तव्यम् / कार्य छोड़ देना चाहिए / Work should be abandoned
D. प्रयासः न करणीयः / प्रयास नहीं करना चाहिए / One should not make an effort
उत्तर: A. सामूहिकशक्तिः समन्वयश्च प्रभावं वर्धयतः / सामूहिक शक्ति और समन्वय प्रभाव बढ़ाते हैं / Collective strength and coordination increase impact
English Keywords:
Bhagavad Gita Chapter 1 Shloka 13, Bhagavad Gita Chapter 1 Verse 13, Bhagavad Gita in Hindi, Bhagavad Gita in English, Sanskrit Shloka with Hindi Meaning, Sanskrit Shloka with English Meaning, Bhagavad Gita Sanskrit, Spiritual Knowledge, Spiritual Wisdom, Hindu Philosophy, Leadership, Team Management, Communication Skills, Strategic Planning, Group Coordination, Personal Development.
Hindi Keywords:
भगवद्गीता अध्याय 1 श्लोक 13, भगवद्गीता हिंदी अर्थ, भगवद्गीता अंग्रेजी अर्थ, संस्कृत श्लोक हिंदी अर्थ सहित, संस्कृत श्लोक अंग्रेजी अर्थ सहित, गीता ज्ञान, आध्यात्मिक ज्ञान, नेतृत्व, टीम मैनेजमेंट, सामूहिक शक्ति, संगठन, जीवन प्रबंधन।
GYANI ADDA – आपकी जानकारी का डिजिटल अड्डा
यहाँ Bhagavad Gita, Spiritual Knowledge, Education, General Knowledge, Career, Technology, Current Affairs और Useful Information से संबंधित उपयोगी सामग्री हिंदी, संस्कृत और English में उपलब्ध कराई जाती है।
Website: www.gyaniadda.in
श्रीमद्भगवद्गीता — ज्ञान, आध्यात्मिकता, नेतृत्व और जीवन-प्रबंधन की अमूल्य शिक्षाओं का स्रोत।
तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२॥
Tasya sañjanayan harṣaṁ kuru-vṛddhaḥ pitāmahaḥ,
Siṁha-nādaṁ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān. 12.
तस्य दुर्योधनस्य हर्षं वर्धयन् कुरुवंशस्य वृद्धः प्रतापवान् पितामहः भीष्मः उच्चैः सिंहनादसदृशं घोषं कृत्वा शङ्खं प्रबलतया अधमत्।
अर्थात् पितामहः भीष्मः दुर्योधनस्य उत्साहं वर्धयितुं उच्चैः सिंहनादं कृत्वा शङ्खध्वनिं कृतवान्।
दुर्योधन के उत्साह को बढ़ाने के लिए कुरुवंश के वृद्ध और प्रतापी पितामह भीष्म ने सिंह के समान जोरदार गर्जना की और ऊँचे स्वर से अपना शंख बजाया।
To encourage Duryodhana and raise his enthusiasm, the powerful and venerable grandsire Bhishma, the elder of the Kuru dynasty, loudly sounded his conch with a roar resembling that of a lion.
अस्मिन् श्लोके कुरुवंशस्य पितामहः भीष्मः युद्धस्य प्रारम्भे महत्त्वपूर्णं कार्यं करोति। दुर्योधनः स्वसेनायाः सामर्थ्यं वर्णयित्वा स्वयोद्धॄन् भीष्मस्य रक्षणाय प्रेरितवान्।
तस्य वचनं श्रुत्वा पितामहः भीष्मः दुर्योधनस्य उत्साहं वर्धयितुं उच्चैः सिंहनादसदृशं घोषं कृत्वा स्वशङ्खं अधमत्। तस्य शङ्खध्वनिः सेनायाः उत्साहं वर्धयितुं युद्धस्य वातावरणं च अधिकं गम्भीरं कर्तुं समर्थः अभवत्।
अयं श्लोकः दर्शयति यत् नेतृत्वे केवलं आदेशः पर्याप्तः न भवति। समयानुकूलः उत्साहवर्धनः, आत्मविश्वासः, मनोबलवर्धनं च अपि अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति।
इस श्लोक में पितामह भीष्म की भूमिका सामने आती है। पिछले श्लोक में दुर्योधन ने अपने योद्धाओं को भीष्म की रक्षा करने का निर्देश दिया था। अब भीष्म दुर्योधन के उत्साह और आत्मविश्वास को बढ़ाने के लिए जोरदार शंखनाद करते हैं।
श्लोक में भीष्म के शंखनाद की तुलना सिंह की गर्जना से की गई है। इसका उद्देश्य केवल ध्वनि उत्पन्न करना नहीं था, बल्कि सेना के मनोबल को बढ़ाना और युद्ध के लिए मानसिक रूप से तैयार करना भी था।
यहाँ Leadership, Motivation, Team Management और Confidence Building जैसी आधुनिक अवधारणाओं से भी एक उपयोगी जीवन-शिक्षा मिलती है।
एक अच्छे नेता के लिए केवल निर्देश देना ही पर्याप्त नहीं है। कठिन परिस्थितियों में टीम का मनोबल बनाए रखना और लोगों में आत्मविश्वास उत्पन्न करना भी नेतृत्व का महत्वपूर्ण हिस्सा है।
This verse highlights the role of Grandfather Bhishma at the beginning of the battle.
After Duryodhana instructed the warriors to protect Bhishma, Bhishma responded by loudly sounding his conch. His powerful sound is compared to the roar of a lion.
The conch sound served as a powerful expression of confidence and encouragement. It helped create a strong atmosphere among the warriors and encouraged Duryodhana.
The verse provides a broader lesson about Leadership, Motivation, Team Management, Confidence Building and Communication. A leader does not merely give instructions; effective leadership also involves maintaining morale and confidence during challenging situations.
| संस्कृत | हिंदी | English |
|---|---|---|
| तस्य | उसका / उसके | His |
| सञ्जनयन् | उत्पन्न करते हुए / बढ़ाते हुए | Creating / Increasing |
| हर्षम् | हर्ष / उत्साह | Joy / Enthusiasm |
| कुरुवृद्धः | कुरुवंश के वृद्ध | Elder of the Kuru dynasty |
| पितामहः | पितामह | Grandsire |
| सिंहनादम् | सिंह की गर्जना | Roar of a lion |
| विनद्य | गर्जना करके | Having roared |
| उच्चैः | ऊँचे स्वर से | Loudly |
| शङ्खम् | शंख | Conch |
| दध्मौ | बजाया / फूँका | Blew |
| प्रतापवान् | प्रतापी / शक्तिशाली | Powerful / Glorious |
संस्कृत: भीष्मः कुरुवंशस्य महान् योद्धा, पितामहः च आसीत्। सः सत्यप्रतिज्ञया, त्यागेन, शौर्येण च प्रसिद्धः आसीत्।
हिंदी: भीष्म कुरुवंश के महान योद्धा और पितामह थे। वे अपनी प्रतिज्ञा, त्याग और वीरता के लिए प्रसिद्ध थे।
English: Bhishma was a great warrior and grandsire of the Kuru dynasty. He was known for his vow, sacrifice and bravery.
कठिन परिस्थिति में उत्साह और आत्मविश्वास बनाए रखना आवश्यक है।
नेता का व्यवहार पूरी टीम के मनोबल को प्रभावित कर सकता है।
सही समय पर दिया गया प्रोत्साहन कार्यक्षमता बढ़ा सकता है।
चुनौतीपूर्ण परिस्थितियों में आत्मविश्वास महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है।
प्रभावशाली संचार टीम को एक दिशा में आगे बढ़ाने में सहायता करता है।
इस श्लोक को आधुनिक जीवन में Leadership Skills, Motivation, Team Management, Communication Skills, Confidence Building और Organizational Management से जोड़ा जा सकता है।
स्कूल, व्यवसाय, कार्यालय, परीक्षा-प्रबंधन या किसी बड़े प्रोजेक्ट में केवल नियम और निर्देश पर्याप्त नहीं होते। टीम का मनोबल बनाए रखना और कठिन समय में लोगों को सकारात्मक रूप से प्रेरित करना भी महत्वपूर्ण होता है।
संस्कृत: अस्मिन् श्लोके कः शङ्खं दध्मौ?
हिंदी: इस श्लोक में शंख किसने बजाया?
English: Who blew the conch in this verse?
A. भीष्मः / भीष्म / Bhishma
B. अर्जुनः / अर्जुन / Arjuna
C. कृष्णः / कृष्ण / Krishna
D. दुर्योधनः / दुर्योधन / Duryodhana
उत्तर / Answer: A. भीष्मः / भीष्म / Bhishma
संस्कृत: भीष्मः कस्य हर्षं सञ्जनयन् आसीत्?
हिंदी: भीष्म किसका उत्साह बढ़ा रहे थे?
English: Whose enthusiasm was Bhishma encouraging?
A. अर्जुनस्य / अर्जुन का / Arjuna
B. दुर्योधनस्य / दुर्योधन का / Duryodhana
C. युधिष्ठिरस्य / युधिष्ठिर का / Yudhishthira
D. भीमस्य / भीम का / Bhima
उत्तर: B. दुर्योधनस्य / दुर्योधन का / Duryodhana
संस्कृत: भीष्मस्य घोषः केन उपमितः अस्ति?
हिंदी: भीष्म के घोष की तुलना किससे की गई है?
English: What is Bhishma's roar compared with?
A. सिंहनादेन / सिंह की गर्जना से / Roar of a lion
B. मेघनादेन / बादल की गर्जना से / Sound of clouds
C. पक्षिणा / पक्षी से / Bird
D. वाद्येन / वाद्य से / Musical instrument
उत्तर: A. सिंहनादेन / सिंह की गर्जना से / Roar of a lion
संस्कृत: भीष्मः कस्य वंशस्य वृद्धः आसीत्?
हिंदी: भीष्म किस वंश के वृद्ध थे?
English: Bhishma was the elder of which dynasty?
A. यादववंशस्य / यादव वंश / Yadava dynasty
B. कुरुवंशस्य / कुरु वंश / Kuru dynasty
C. मगधवंशस्य / मगध वंश / Magadha dynasty
D. सूर्यवंशस्य / सूर्य वंश / Solar dynasty
उत्तर: B. कुरुवंशस्य / कुरु वंश / Kuru dynasty
संस्कृत: ‘हर्षम्’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘हर्षम्’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Harṣam” mean?
A. उत्साहः / उत्साह / Enthusiasm
B. भयम् / भय / Fear
C. निद्रा / नींद / Sleep
D. क्रोधः / क्रोध / Anger
उत्तर: A. उत्साहः / उत्साह / Enthusiasm
संस्कृत: भीष्मः शङ्खं कथं दध्मौ?
हिंदी: भीष्म ने शंख कैसे बजाया?
English: How did Bhishma blow the conch?
A. उच्चैः / ऊँचे स्वर से / Loudly
B. शनैः / धीरे / Slowly
C. मौनेन / मौन से / Silently
D. रात्रौ / रात में / At night
उत्तर: A. उच्चैः / ऊँचे स्वर से / Loudly
संस्कृत: भीष्मः किं कृत्वा शङ्खं दध्मौ?
हिंदी: भीष्म ने क्या करके शंख बजाया?
English: What did Bhishma do before blowing the conch?
A. सिंहनादं कृत्वा / सिंह की गर्जना करके / Roaring like a lion
B. निद्रां कृत्वा / सोकर / Sleeping
C. भोजनं कृत्वा / भोजन करके / Eating
D. गमनं कृत्वा / जाकर / Going
उत्तर: A. सिंहनादं कृत्वा / सिंह की गर्जना करके / Roaring like a lion
संस्कृत: ‘पितामहः’ कः आसीत्?
हिंदी: ‘पितामह’ कौन थे?
English: Who was the “Pitāmaha”?
A. भीष्मः / भीष्म / Bhishma
B. कर्णः / कर्ण / Karna
C. अर्जुनः / अर्जुन / Arjuna
D. सात्यकिः / सात्यकि / Satyaki
उत्तर: A. भीष्मः / भीष्म / Bhishma
संस्कृत: भीष्मस्य शङ्खध्वनिः किमर्थम् आसीत्?
हिंदी: भीष्म के शंखनाद का एक उद्देश्य क्या था?
English: What was one purpose of Bhishma's conch sound?
A. उत्साहवर्धनम् / उत्साह बढ़ाना / Encouragement
B. निद्रा / नींद / Sleep
C. विश्रामः / आराम / Rest
D. पलायनम् / पलायन / Escape
उत्तर: A. उत्साहवर्धनम् / उत्साह बढ़ाना / Encouragement
संस्कृत: ‘प्रतापवान्’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘प्रतापवान्’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Pratāpavān” mean?
A. शक्तिशाली / शक्तिशाली / Powerful
B. दुर्बलः / कमजोर / Weak
C. भयभीतः / भयभीत / Afraid
D. आलसी / आलसी / Lazy
उत्तर: A. शक्तिशाली / शक्तिशाली / Powerful
संस्कृत: भीष्मः कस्य उत्साहं वर्धयितुम् इच्छति?
हिंदी: भीष्म किसका उत्साह बढ़ाना चाहते हैं?
English: Whose enthusiasm does Bhishma seek to increase?
A. दुर्योधनस्य / दुर्योधन का / Duryodhana
B. कृष्णस्य / कृष्ण का / Krishna
C. अर्जुनस्य / अर्जुन का / Arjuna
D. नकुलस्य / नकुल का / Nakula
उत्तर: A. दुर्योधनस्य / दुर्योधन का / Duryodhana
संस्कृत: ‘शङ्खम्’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘शङ्खम्’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Śaṅkham” mean?
A. शंख / Conch
B. धनुष / Bow
C. तलवार / Sword
D. रथ / Chariot
उत्तर: A. शंख / शंख / Conch
संस्कृत: भीष्मः कीदृशः आसीत्?
हिंदी: भीष्म कैसे थे?
English: What was Bhishma like?
A. प्रतापवान् / प्रतापी / Powerful and glorious
B. दुर्बलः / कमजोर / Weak
C. आलसी / आलसी / Lazy
D. भीरुः / डरपोक / Cowardly
उत्तर: A. प्रतापवान् / प्रतापी / Powerful and glorious
संस्कृत: अस्मिन् श्लोके कस्य मनोबलवर्धनं दृश्यते?
हिंदी: इस श्लोक में किसका मनोबल बढ़ाने का प्रयास दिखता है?
English: Whose morale is being strengthened?
A. कौरवपक्षस्य / कौरव पक्ष का / Kaurava side
B. पाण्डवपक्षस्य / पाण्डव पक्ष का / Pandava side
C. केवलम् अर्जुनस्य / केवल अर्जुन का / Only Arjuna
D. केवलम् कृष्णस्य / केवल कृष्ण का / Only Krishna
उत्तर: A. कौरवपक्षस्य / कौरव पक्ष का / Kaurava side
संस्कृत: ‘उच्चैः’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘उच्चैः’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Uccaiḥ” mean?
A. ऊँचे स्वर से / Loudly
B. धीरे / Slowly
C. नीचे / Below
D. मौन से / Silently
उत्तर: A. ऊँचे स्वर से / Loudly
संस्कृत: भीष्मस्य शङ्खध्वनिः कस्य प्रतीकः भवति?
हिंदी: भीष्म का शंखनाद किसका प्रतीक माना जा सकता है?
English: What can Bhishma's conch sound symbolize?
A. आत्मविश्वासस्य / आत्मविश्वास का / Confidence
B. निद्रायाः / नींद का / Sleep
C. आलस्यस्य / आलस्य का / Laziness
D. पलायनस्य / पलायन का / Escape
उत्तर: A. आत्मविश्वासस्य / आत्मविश्वास का / Confidence
संस्कृत: अस्मात् श्लोकात् आधुनिकजीवने किं शिक्षितुं शक्यते?
हिंदी: इस श्लोक से आधुनिक जीवन में क्या सीखा जा सकता है?
English: What can be learned from this verse for modern life?
A. नेतृत्वम् / नेतृत्व / Leadership
B. अव्यवस्था / Disorder
C. असावधानी / Carelessness
D. निष्क्रियता / Inactivity
उत्तर: A. नेतृत्वम् / नेतृत्व / Leadership
संस्कृत: भीष्मः कस्य पितामहः आसीत्?
हिंदी: भीष्म किसके पितामह थे?
English: Bhishma was the grandsire of whom?
A. कुरुवंशस्य / कुरुवंश के / Kuru dynasty
B. केवलं यादवस्य / केवल यादवों के / Only Yadavas
C. केवलं मगधस्य / केवल मगध के / Only Magadha
D. केवलं मत्स्यस्य / केवल मत्स्य के / Only Matsya
उत्तर: A. कुरुवंशस्य / कुरुवंश के / Kuru dynasty
संस्कृत: ‘सञ्जनयन्’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘सञ्जनयन्’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Sañjanayan” mean?
A. उत्पन्न करते हुए / उत्पन्न या बढ़ाते हुए / Creating or increasing
B. नष्ट करते हुए / नष्ट करते हुए / Destroying
C. त्यजन् / छोड़ते हुए / Abandoning
D. सुप्तः / सोते हुए / Sleeping
उत्तर: A. उत्पन्न करते हुए / उत्पन्न या बढ़ाते हुए / Creating or increasing
संस्कृत: अस्मिन् श्लोके नेतृत्वस्य कः पक्षः प्रमुखः?
हिंदी: इस श्लोक में नेतृत्व का कौन-सा पक्ष प्रमुख है?
English: Which aspect of leadership is prominent in this verse?
A. प्रेरणा / प्रेरणा / Motivation
B. आलस्य / आलस्य / Laziness
C. मौन / मौन / Silence
D. भ्रम / भ्रम / Confusion
उत्तर: A. प्रेरणा / प्रेरणा / Motivation
संस्कृत: सिंहनादः किं सूचयति?
हिंदी: सिंहनाद क्या दर्शाता है?
English: What does the lion-like roar indicate?
A. वीरता तथा आत्मविश्वासम् / वीरता और आत्मविश्वास / Bravery and confidence
B. भयम् / भय / Fear
C. निद्राम् / नींद / Sleep
D. दुर्बलताम् / कमजोरी / Weakness
उत्तर: A. वीरता तथा आत्मविश्वासम् / वीरता और आत्मविश्वास / Bravery and confidence
संस्कृत: भीष्मः युद्धस्य पूर्वं किं कृतवान्?
हिंदी: युद्ध के प्रारंभ में भीष्म ने क्या किया?
English: What did Bhishma do at the beginning of the battle?
A. शङ्खं दध्मौ / शंख बजाया / Blew the conch
B. युद्धं त्यक्तवान् / युद्ध छोड़ दिया / Left the battle
C. निद्रां कृतवान् / सो गए / Slept
D. वनं गतवान् / वन चले गए / Went to the forest
उत्तर: A. शङ्खं दध्मौ / शंख बजाया / Blew the conch
संस्कृत: अयं श्लोकः कस्य महत्त्वं दर्शयति?
हिंदी: यह श्लोक किसके महत्व को दर्शाता है?
English: What does this verse emphasize?
A. मनोबलस्य / मनोबल का / Morale
B. आलस्यस्य / आलस्य का / Laziness
C. भयस्य / भय का / Fear
D. असफलतायाः / असफलता का / Failure
उत्तर: A. मनोबलस्य / मनोबल का / Morale
संस्कृत: ‘दध्मौ’ इत्यस्य अर्थः कः?
हिंदी: ‘दध्मौ’ का अर्थ क्या है?
English: What does “Dadhmau” mean?
A. शंख बजाया / Blew the conch
B. धनुष उठाया / Lifted the bow
C. रथ चलाया / Drove the chariot
D. भोजन किया / Ate food
उत्तर: A. शंख बजाया / शंख बजाया / Blew the conch
संस्कृत: अस्य श्लोकस्य प्रमुखः सन्देशः कः?
हिंदी: इस श्लोक का प्रमुख संदेश क्या है?
English: What is the key message of this verse?
A. नेतृत्वे उत्साहवर्धनं मनोबलं च महत्त्वपूर्णम् / नेतृत्व में प्रोत्साहन और मनोबल महत्वपूर्ण हैं / Encouragement and morale are important in leadership
B. सर्वदा मौनं करणीयम् / हमेशा मौन रहना चाहिए / One should always remain silent
C. कार्यं त्यक्तव्यम् / कार्य छोड़ देना चाहिए / Work should be abandoned
D. भयभीताः भवितव्यम् / भयभीत रहना चाहिए / One should remain afraid
उत्तर: A. नेतृत्वे उत्साहवर्धनं मनोबलं च महत्त्वपूर्णम् / नेतृत्व में प्रोत्साहन और मनोबल महत्वपूर्ण हैं / Encouragement and morale are important in leadership
English:
Bhagavad Gita Chapter 1 Shloka 12, Bhagavad Gita Chapter 1 Verse 12, Bhagavad Gita in Hindi, Bhagavad Gita in English, Sanskrit Shloka with Hindi Meaning, Sanskrit Shloka with English Meaning, Bhagavad Gita Sanskrit, Spiritual Knowledge, Spiritual Wisdom, Hindu Philosophy, Leadership Skills, Motivation, Team Management, Communication Skills, Confidence Building, Personal Development.
Hindi:
भगवद्गीता अध्याय 1 श्लोक 12, भगवद्गीता हिंदी अर्थ, भगवद्गीता अंग्रेजी अर्थ, संस्कृत श्लोक हिंदी अर्थ सहित, संस्कृत श्लोक अंग्रेजी अर्थ सहित, गीता ज्ञान, आध्यात्मिक ज्ञान, नेतृत्व क्षमता, प्रेरणा, टीम मैनेजमेंट, आत्मविश्वास, जीवन प्रबंधन।
GYANI ADDA – आपकी जानकारी का डिजिटल अड्डा
यहाँ Bhagavad Gita, Spiritual Knowledge, Education, General Knowledge, Career, Technology, Current Affairs और Useful Information से संबंधित उपयोगी सामग्री हिंदी, संस्कृत और English में उपलब्ध कराई जाती है।
Website: www.gyaniadda.in
श्रीमद्भगवद्गीता — ज्ञान, आत्मविश्वास, नेतृत्व और जीवन-प्रबंधन की अमूल्य शिक्षाओं का स्रोत।
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥ ११॥
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥ १०॥
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥ ९॥
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥ ८॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते॥ ७॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५॥
इसके अतिरिक्त धृष्टकेतु, चेकितान, वीर पराक्रमी काशीराज, पुरुजित, कुन्तिभोज और मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य भी पाण्डवों की सेना में उपस्थित हैं।
इस श्लोक में दुर्योधन पाण्डवों की सेना में उपस्थित अन्य प्रमुख और वीर योद्धाओं के नाम बताता है। वह द्रोणाचार्य का ध्यान इस बात की ओर आकर्षित करता है कि पाण्डवों की ओर से अनेक शक्तिशाली राजा और महारथी युद्ध के लिए तैयार हैं।
दुर्योधन धृष्टकेतु, चेकितान, काशीराज, पुरुजित, कुन्तिभोज और शैब्य जैसे योद्धाओं का उल्लेख करता है। इन योद्धाओं की उपस्थिति पाण्डव पक्ष की सैन्य शक्ति और सहयोगी राजाओं की संख्या को दर्शाती है।
“वीर्यवान्” शब्द अत्यंत पराक्रमी और शक्तिशाली व्यक्ति के लिए प्रयोग किया गया है, जबकि “नरपुङ्गवः” का अर्थ है—मनुष्यों में श्रेष्ठ या महान पुरुष।
There are also Dhrishtaketu, Chekitana, the valiant King of Kashi, Purujit, Kuntibhoja, and Shaibya, the best among men, who are present in the Pandava army.
Duryodhana continues to list the important warriors supporting the Pandavas. He mentions several respected kings and powerful fighters who have joined the Pandava side.
This description emphasizes the strength, alliances and military preparedness of the Pandava army before the Kurukshetra War.
किसी भी बड़े कार्य में सहयोग, मजबूत टीम, नेतृत्व और तैयारी महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं।
In modern life, this verse can be connected with Teamwork, Leadership, Strategic Planning, Collaboration, Decision Making and Personal Development.
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥ ४॥
यहाँ इस पाण्डव सेना में भीम और अर्जुन के समान युद्ध करने वाले अनेक महान और वीर धनुर्धर हैं। इनमें युयुधान (सात्यकि), विराट और महारथी द्रुपद जैसे महान योद्धा भी हैं।
इस श्लोक में दुर्योधन पाण्डवों की सेना में उपस्थित शक्तिशाली योद्धाओं का वर्णन करना शुरू करता है। वह द्रोणाचार्य को बताता है कि पाण्डवों की सेना में केवल सामान्य सैनिक ही नहीं, बल्कि अत्यंत पराक्रमी और कुशल योद्धा भी मौजूद हैं।
दुर्योधन विशेष रूप से युयुधान (सात्यकि), विराट और द्रुपद का नाम लेता है। ये सभी पाण्डव पक्ष के महत्वपूर्ण योद्धा थे।
“महेष्वासाः” का अर्थ है महान धनुष धारण करने वाले या महान धनुर्धर।
“भीमार्जुनसमाः” का अर्थ है युद्ध में भीम और अर्जुन के समान शक्तिशाली।
“महारथः” ऐसे महान योद्धा के लिए प्रयोग किया जाता है जो युद्ध में अत्यंत सामर्थ्यवान माना जाता है।
दुर्योधन का यह वर्णन पाण्डव सेना की सैन्य शक्ति, तैयारी और रणनीतिक क्षमता को सामने रखता है।
There are many great and powerful warriors in this army who are equal to Bhima and Arjuna in battle. Among them are Yuyudhana (Satyaki), Virata, and the great warrior Drupada.
In this verse, Duryodhana continues describing the important warriors on the Pandava side. He points out that the Pandava army contains highly skilled archers and powerful fighters.
The names Yuyudhana (Satyaki), Virata and Drupada are specifically mentioned. Their presence represents the strength and military preparedness of the Pandava army.
The verse therefore introduces important themes such as warrior skills, leadership, strategic preparation, courage and responsibility.
किसी भी बड़े लक्ष्य को प्राप्त करने के लिए केवल इच्छा पर्याप्त नहीं होती। कुशल लोगों की टीम, सही तैयारी, रणनीति और नेतृत्व भी आवश्यक होते हैं।
In modern life, this verse can be related to Leadership, Strategic Planning, Teamwork, Preparation, Decision Making and Personal Development.
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥ ३॥
दुर्योधन ने कहा:
हे आचार्य! पाण्डु के पुत्रों की इस विशाल सेना को देखिए, जिसे आपके बुद्धिमान शिष्य द्रुपद के पुत्र धृष्टद्युम्न ने बड़ी कुशलता से युद्ध के लिए व्यवस्थित किया है।
इस श्लोक में दुर्योधन अपने गुरु द्रोणाचार्य का ध्यान पाण्डवों की विशाल सेना की ओर आकर्षित करता है। वह विशेष रूप से बताता है कि पाण्डवों की सेना को द्रुपद के पुत्र धृष्टद्युम्न ने युद्ध की रणनीति के अनुसार व्यवस्थित किया है।
धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्य के ही शिष्य थे। इसलिए दुर्योधन द्वारा “तव शिष्येण” — आपके शिष्य द्वारा कहना केवल सूचना देना नहीं है; वह द्रोणाचार्य को पाण्डव पक्ष की मजबूत युद्ध-व्यवस्था का ध्यान भी दिला रहा है।
यहाँ “महतीं चमूम्” का अर्थ विशाल सेना और “व्यूढाम्” का अर्थ युद्ध के लिए व्यवस्थित सेना है।
Duryodhana said:
“O teacher, look at this mighty army of the sons of Pandu, expertly arranged for battle by the son of Drupada, your intelligent disciple.”
Duryodhana points out the large and well-organized Pandava army to Dronacharya. He specifically mentions Dhrishtadyumna, the son of Drupada and a disciple of Dronacharya, who arranged the army for battle.
यह श्लोक हमें बताता है कि किसी भी चुनौती का सामना करने से पहले परिस्थिति का निरीक्षण, तैयारी, रणनीति और नेतृत्व महत्वपूर्ण होते हैं।
In modern life, the verse can be connected with strategic planning, leadership, decision-making, preparation and responsibility.
सञ्जय उवाच।
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥ २॥
धृतराष्ट्र उवाच।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥ १॥